مدتها پیش در یک سخنرانی از سروش درباره مطهری شنیدم که می گفت مطهری این امتیاز را بر دیگر متفکران مسلمان دارد که متوجه تاریخ و فلسفه غربی هم بوده و به عنوان نمونه به ارزش «روش» در تحقیق و پژوهش اهمیت داده است. چون اغلب متفکران مسلمان و گذشتگان بر تفكيك «موضوعى» پديدهها از يكديگر اصرار داشتند و در تفكيك علوم و تقسیم بندی آنها، حساسيت روشی دانشمندان امروز را به خرج نمی دادند.
از کتابهای بسیار تأثیر گذار در منظومه فکری ما ایرانیان کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» است. کمتر کتابی به این حد توانسته در ذهن و خاطره مردم ما تأثیر گذار باشد. از آنجا که باستانگرائی پهلوی نگاه یکجانبه ای به تاریخ ایران داشت و هجمه و حساسیتی فکری را علیه «گذشته ملی» و «مذهب رسمی» ایرن ایجاد کرده بود، مردم طبیعتا به دنبال راهی برای جمع گرایشات ملی و اسلامی شان بودند و این راه را در استقبال از ابتکار کتاب خدمات متقابل پیدا کردند. خیلی ها بدون اینکه حتی این کتاب را خوانده باشند از مضمون و ادعای آن به صورت اجمالی با خبر هستند و معتقدند مطهری در توضیح پیوند ایران و اسلام موفق عمل کرده است.
اما آنچه در افواه از این کتاب به دست می آید این است که اسلام ارزشهای فرهنگی و حقوقی و اجتماعی زیادی را به ایران زمین آورده و باعث شکوفائی استعداد علمی و فرهنگی ایرانیان شده و از آنطرف ایرانیان هم خدمات زیادی به گسترش اسلام انجام داده اند. طبق این تصور، روش مطهری در بیان خدمات اسلام به ایران، همان روشی نیست که در مستند سازی خدمات ایران به اسلام به کار برده است. یعنی مطهری دچار یک تناقض و یک «اشتباه متدولوژیک» شده و این اشتباه طرح کتاب خدمات متقابل را در حد یک مغالطه پائین می آورد و او را به روش متکلمین (توجیه و دفاع از دین به هر وسیله ممکن) نزدیک می کند و این با شناختی که از او به عنوان متفکری عقل گرا و معتزلی مسلک سراغ داریم در تناقض است.
من که از سخن سروش درباره مطهری مترصد بودم تا مصداقی برای توجه روشی مطهری پیدا کنم متوجه کتاب خدمات متقابل شدم و چون آن را تکه تکه مطالعه کرده بودم به نظرم آمد که ممکن است این کتاب متضمن همین اشتباه باشد و مطهری با «غفلت روشی» کتابی نوشته است که از وحدت روش برخوردار نیست و نهایتا کتاب او را می توان در دوپاره مجزا از هم و از لحاظ اشاره به مستندات تاریخی ارزشمند دانست و نه از بعد نظری. طبق تصور معمول، این کتاب شایسته عنوان «خدمات متقابل» نیست چون در بخش دوم که خدمات ایران به اسلام را بررسی می کند خدمت ایران به اسلام را به خدمت ابزاری اهالی ایران تقلیل می دهد؛ ایرانیان مردمانی خالی الذهن و دور از تمدن و فرهنگ فرض می شوند که ورود اسلام به ارتقاء سطح زندگی و بهبود نظام اجتماعی آنها کمک کرده و در عوض آنها هم با گسترش اسلام و علوم اسلامی این خدمت را جبران کرده اند.
با همین اندیشه به سراغ مطالعه دوباره کتاب از اول تا آخر رفتم و در میانه های کتاب متوجه شدم که سخن سروش درباره مطهری در خدمات متقابل مصداق خوبی پیدا کرده است. مطهری هوشمندانه متوجه چنین تضاد احتمالی بوده و در قسمت دوم که می خواهد خدمات ایران به اسلام را بررسی کند آن را به دو قسمت تقسیم کرده است: اول ـ خدمات تمدنی ایران به اسلام و دوم ـ خدمات مردم ایران به اسلام. البته مطهری متخصص نبودنش در تاریخ تمدن ایران قبل از اسلام را پیش می کشد و گذری اجمالی به خدمات تمدن ایران به اسلام می اندازند و خیلی خلاصه تمدن اسلام را در استفاده از نظام اداری، پزشکی، کشتیرانی و نظامیگری، هنر و علوم رایج در ایران زمین وامدار ایرانیان معرفی می کند.
بنابراین خدماتی که تحت عنوان خدمات ایرانیان به اسلام نوشته شده بیشتر از هر چیز ردیه ای است بر ادعاهای کسانی که ورود اسلام به ایران را سیاه نمائی می کنند و دروغ زنانی مانند سر جان ملکم آن را به دو قرن سکوت! تعبیر می کنند، چنانکه گوئی عرب های مسلمان ایرانیان را به اسیری گرفته و وادار به آفریدن شاهکارهای علمی و ادبی در همان دو قرن کرده اند. به قول خود مطهری اینان در پوشش حمایت و مظلوم نمائی، به شعور و آزادگی ایرانیان صدر اسلام توهین کرده اند.
نمی دانم چقدر در این تصور که در حافظه عامه چنین تصور نادرستی از طرح کتاب خدمات متقابل ایران و اسلام وجود دارد صائب هستم اما حداقل این تصور (هر چند شخصی و اشتباه بوده باشد) برای خودم یک نتیجه داشت و آن اینکه متوجه امتیاز روشی مطهری در کتاب خدمات متقابل شدم. مطهری از آندسته متفکرانی به حساب می آید که به دلیل دفاع از عقل و ارزش گفتار برهانی، نقادی و کشف اشتباهات او خدمتی به خود او به حساب می آید، یعنی کسی که مطهری را نقد می کند راه خود مطهری را پی می گیرد. هر چند این توفیق اینبار و درباره کتاب خدمات متقابل نصیب ما نشد.
تتمه: فیلمی کوتاه از صحبتهای علامه طباطبایی درباره شهید مطهری فیلمهای دیگر دباره شهید مطهری را از اینجا ببینید | نوشته اخیر هابیل درباره مطهری: مطهری؛ یک منبریِ تمام عیار |